Adaptatie aan klimaatverandering: een ruimtelijke uitdaging! Deel 1

Er is volop aandacht voor klimaatveranderingen, maar vooralsnog is een begrip als klimaatadaptatie relatief onbekend. In dit artikel gaat Rob Roggema  in op de wijze waarop we ons kunnen aanpassen aan de klimaatverandering en laat klimaatbestendige ingrepen zien. 

Dat er veranderingen in het klimaat plaatsvinden is, gelet op de aandacht in de media en in politieke kringen, ogenschijnlijk evident. De primaire focus in vele publicaties en beleid is van een verdedigende aard: de klimaatverandering moet tegenhouden of zelfs teruggedrongen worden.

En dus worden er energiebesparingprogramma’s opgesteld, die ons allen aan de spaarlamp dwingen; iets waar heel China inmiddels mee volhangt. Daarnaast worden (te) kleine stapjes gezet op weg naar een rigoureuze omwenteling naar het gebruik van hernieuwbare bronnen. Dit lijkt een moeizame en lange weg te zijn.

Veel minder aandacht is er voor de gevolgen die klimaatverandering heeft en de wijze waarop we ons daaraan kunnen aanpassen. Terwijl daar nu juist de meest eenvoudige veranderingen kunnen doorgevoerd, die bovendien de creativiteit en innovatie kan stimuleren door in de ruimtelijke plannen klimaatbestendige ingrepen de ontwikkelingen te laten sturen.

Afwachtende houding

Het lijkt er op dat de praktijk van de ruimtelijke ordening weer eens te kampen heeft met de wet van de versnellende achterstand. Er moest immers ook heel wat water door de wijken vloeien voor de stedenbouw water in de wijk en wonen aan het water ontdekte. Nu is het uit geen enkel ruimtelijk ontwikkelingsplan meer weg te denken.

Iets dergelijks lijkt er nu met klimaatverandering aan de hand. Men heeft het er wel over, maar de klimaatbestendige principes zijn en worden nog slechts mondjesmaat in ruimtelijke ontwikkelingen toegepast. Het wachten is op de volgende ‘ontdekking’: dat adaptatie aan klimaatverandering inspirerende plannen oplevert, antwoord geeft op een maatschappelijke behoefte en de ruimtelijke kwaliteit kan verrijken.

Klimaat verandert langzaam
Een omschakeling naar klimaatbestendige plannen is overigens iets totaal anders dan het invoegen van een nieuw ‘actueel’ thema, zoals water dat eens was. Het klimaat verandert niet morgen, maar dat gebeurt langzaam en over een langere termijn. Maar de veranderingen zijn ook minder makkelijk ombuigbaar.

Dat betekent dat het anticiperen op veranderingen die pas op termijn spelen ook nu al moet beginnen. De slow start, die de RO-praktijk eigen is, is daarbij een vervelende extra hobbel. Omdat de veranderingen van 2050 nu reeds zijn begonnen en we die van 2100 nu entameren, is wachten tot de veranderingen zichtbaar worden verloren tijd en nodeloos kostenverhogend.

Aanpassingen nu zijn relatief eenvoudig en tegen geringe kosten in de ruimtelijke planning te implementeren, terwijl aanpassingen als de ramp daar is kostbaarder zijn. Bovendien is het dan te laat om ze nog in een ruimtelijk plan in te passen.

Van hype naar hype
We leven in een tijd dat de ene hype de andere opvolgt, dat beslissingen op korte termijn worden genomen en dat de media en de actualiteit de keuzes sterk beïnvloed. Het volgende probleem ontstaat zo: de lange termijn problemen en ontwikkelingen, zoals klimaatverandering, maar ook de energievoorziening, vinden plaats op termijnen van 50-100 jaar. In de bestaande ruimtelijke planning wordt de horizon gelegd op 10 jaar, terwijl de politieke agenda’s denken in perioden van vier jaar en soms zelfs korter (figuur 1).

De ruimtelijke planning en de politiek is daarmee zelfs al aan het afdrijven van de ad hoc werkelijkheid van onze tijd. Wordt er aan de ene kant getrokken aan de besluitvorming door de aandachtvragende problemen van morgen, aan de andere kant schreeuwt de lange termijn om wellicht noodzakelijker aandacht. De wijzer slaat vaak echter door naar de dag van morgen en het onderbuikgevoel van het electoraat.

Beperkte rol in ruimtelijke planning
In de praktijk van plannen maken uit zich dat vaak in het opstellen van een plan, dat in feite de wereld van gisteren beschrijft, vastlegt of achteraf mogelijk maakt. Vaak is de programmatische kant van het ruimtelijk proces dominant en dat uit zich in aantallen: huizen en hectares. De functies die meetbaar zijn, woningen, bedrijventerreinen, verkeer en natuur en water in mindere mate, vormen de basis van het, meetbare, plan (figuur 2). Dit is een zeer slanke versie van ruimtelijke planning.

Omdat de noodzakelijke aanpassingen aan klimaatverandering pas exact te bepalen zijn als de verandering daar is – iets wat trouwens ook geldt voor een duurzame energievoorziening, is het lastig om deze aanpassingen nu te kwantificeren en dat maakt het lastig om een positie te verwerven in het planproces: of het is nog niet duidelijk of het is te laat duidelijk voor ruimtelijk planners om deze items sturend te laten zijn in het plan.

De eerste innovatie in het planproces zou dus moeten liggen in het omgaan met een onzekere globale en lastig exact te bepalen ruimteclaim en deze ‘vage’ claims een gelijkwaardige positie innemen in het planproces (figuur 3).

Om te beginnen
Om te kunnen bepalen welke globale en indicatieve ruimtelijke input klimaatverandering en een duurzame energievoorziening in het planproces opleveren, moet het regionaal ruimtelijk systeem ontleed en begrepen worden. In de provincie Groningen is dat, in het kader van het opstellen van het derde Omgevingsplan, gedaan door zowel de energiepotenties (figuur 4) als de klimaatvariabelen zoals neerslag en overstroming op kaart te zetten.

De energiepotenties zijn voor de provincie Groningen vervolgens gemengd tot de meest optimale mix (figuur 5) per specifiek gebied. Vervolgens zijn deze potentiekaarten, die aangeven wat de lokale en regionale mogelijkheden zijn, vertaald in ingrepen en ideeënkaarten (figuur 6).

Deze kaarten geven op globale wijze de ruimtelijke gevolgen weer van een veranderende energievoorziening, die veel meer is gericht op lokale productie, en de aanpassingen aan toekomstige klimaatverandering. Op de kaarten staan zoekrichtingen, mogelijke maatregelen en geven een indicatie van benodigd oppervlak.

Ze zijn opgesteld door het regionale systeem te analyseren op mogelijkheden en ontwikkelingskansen. De natuurlijke processen spelen daarin een sturende rol. Landschapsecologie, het watersysteem, bodem en hoogteligging zijn de belangrijke variabelen.

Figuren
Fig 1 lange termijn- korte termijn
Fig 2 regulier planproces
Fig 3 toevoeging ruimtelijke klimaat (en energie) claims in het planproces
Fig 4 energiepotenties voor zon, wind, water, geothermie en biomassa en de energiemix voor Noord Nederland
Fig 5 Energiepotentiemix Groningen
Fig 6 Ideeënkaarten voor energie en klimaatadaptatie

Ir. Rob Roggema
Manager strategie en omgevingsbeleid, Provincie Groningen
Onderzoeker TU Delft, Faculteit Bouwkunde en Wageningen Universiteit en Research centrum, Earth System Sciences


Gerelateerde artikelen, events & downloads

c21 c225 c243 c244
Gedragsveranderaars en innovators op het podium van Duurzaam Gebouwd Congres 2020

Gedragsveranderaars en innovators op het podium ...

Gisteren om 16:15 uur

Het Duurzaam Gebouwd Congres 2020 zet op 6 februari 2020 actuele en urgente thema’s centraal: Gedragsverandering ...

Lees verder »

c21 c225
‘Terughoudendheid circulair bouwen komt door onbekendheid’

‘Terughoudendheid circulair bouwen komt ...

Gisteren om 14:00 uur
timer 8 min

De bewijslast van circulair bouwen, hebben we die als bouw- en vastgoedsector? Wij vragen het aan Duurzaam Gebouwd-expert ...

Lees verder »

c21 c225
'Duurzaamheid een nieuwe impuls geven'

'Duurzaamheid een nieuwe impuls geven'

11 dec om 13:00 uur
timer 2 min

De inschrijving voor de Nederlandse Duurzaam Bouwen Awards is begonnen. We spreken met Sjoerd Groen van abcnova ...

Lees verder »

c21 c225 c243 c268
Impuls voor industrialisatie met slimme renovatiefabriek

Impuls voor industrialisatie met slimme renovatiefabriek

11 dec om 11:00 uur
timer 5 min

Wordt industrialisatie de oplossing voor de forse vraagstukken waar bouwend Nederland voor staat? Die vraag stond ...

Lees verder »

c21 c225 c243
Koning opent Unilever-gebouw op Wageningen Campus

Koning opent Unilever-gebouw op Wageningen Campus

11 dec om 10:00 uur

Koning Willem-Alexander heeft het Unilever Foods Innovation Centre, Hive, op Wageningen Campus geopend. Ruim 500 ...

Lees verder »

c21 c225
‘Je laatste kans om het verschil te maken, schrijf in voor Duurzaam Bouwen Awards’

‘Je laatste kans om het verschil te maken, ...

11 dec om 09:00 uur

Stichting W/E adviseurs is initiatiefnemer van de Duurzaam Bouwen Awards. Vanaf de samenwerking met abcnova en ...

Lees verder »

c21 c225
Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers

Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers

11 dec om 08:00 uur
timer 5 min

De Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers. Dat bleek tijdens de vierde jaarlijkse expeditiedag, waarin ...

Lees verder »

c21 c225
Deelnemers: ‘deze opleiding maakt aardgasvrije omgeving concreet’

Deelnemers: ‘deze opleiding maakt aardgasvrije ...

10 dec om 15:30 uur
timer 3 min

Na het uitreiken van de eerste certificaten voor de eerste twee edities van de opleiding Basiscertificaat Aardgasvrije ...

Lees verder »

c21 c225 c246 c265
Wat is de meerwaarde van jouw dak?

Wat is de meerwaarde van jouw dak?

10 dec om 10:00 uur
timer 3 min

De Utrechtse woningcorporaties vragen de markt ‘Watt levert mijn dak op?’ Welke marktpartij wil de ...

Lees verder »

c21 c225
Podcast: Christian Euser (Oogstkaart) over vraag en aanbod van gebruikte bouwmaterialen

Podcast: Christian Euser (Oogstkaart) over ...

9 dec om 16:30 uur
timer 1 min

'Als je vroeger zei dat je een circulaire ondernemer bent, werd je raar aangekeken. Dat is nu niet meer zo - het ...

Lees verder »

c21 c225
Verbreding specialistenteam verduurzaming van Duurzaam Gebouwd-partner

Verbreding specialistenteam verduurzaming van ...

9 dec om 11:00 uur
timer 1 min

Per 1 december is Reinier Alberda in dienst getreden van Duurzaam Gebouwd-partner C2N in de rol van commissioning ...

Lees verder »

c21 c225
Ebook Future City nu gratis te downloaden

Ebook Future City nu gratis te downloaden

9 dec om 08:00 uur
timer 1 min

Ons gloednieuwe ebook over het actuele onderwerp Future City is gratis te downloaden. Het 23 pagina’s tellende ...

Lees verder »

Reacties

U geeft aan dat het klimaat langzaam verandert en dat dat jaren in beslag neemt. Mij is iets anders verteld. Onze aarde en al haar processen zou dusdanig in elkaar zitten dat deze processen vele veranderingen kunnen opvangen, maar dat er dan een punt komt dat dat niet meer lukt. Hierdoor zal een vrij plotselinge omslag kunnen komen in het klimaat, met alle gevolgen van dien. Wetenschappers weten veel van de processen, maar hoe deze samenhangen lijkt nog onduidelijk. Dus eigenlijk lijkt het nemen van maatregelen (zowel adaptatie als mitigatie) nog urgenter dan dat u aangeeft.

Reactie plaatsen

keyboard_arrow_up