Klimaatadaptatie deel 6: de Stad

Klimaatadaptatie deel 6: de Stad

Klimaatadaptatie gaat de effecten van klimaatverandering tegen en kan een bijdrage leveren aan een klimaatbestendig Nederland. De adaptatie is mogelijk door het aanleggen van klimaatbuffers. In het zesde en laatste deel van de artikelreeks komt klimaatadaptatie in de stad aan bod.

Het stadsklimaat wijkt wezenlijk af van het buitengebied. Verharde oppervlakken, stedelijke energiebronnen en de grotere hoeveelheid (fijn)stof zorgen voor een temperatuurverschil met het buitengebied tot 6°C. De verwachting is dat dit 'stedelijk hitte-eiland effect' de komende jaren tot een verschil van wel 10°C met het buitengebied kan oplopen.

Dit heeft grote gevolgen voor de leefbaarheid van onze steden en de gezondheid van haar inwoners. Tijdens periodes van 'hittestress' neemt arbeidsproductiviteit af, stijgt het sterftecijfer onder kwetsbare groepen als ouderen en leidt dit tot een toename van agressief gedrag. Ook voor diersoorten heeft dit gevolgen: nu al houden bepaalde vogelsoorten zoals de houtduif en de blauwe reiger regelmatig een tropische broedcyclus aan in de stad.

In het stedelijke gebied moet klimaatadaptatie vanwege de schaarse ruimte komen van relatief kleine projecten. Vegetatiedaken, begroeide gevels, stadsbomen, wadi's, waterpleinen en halfbestrating kunnen werken als klimaatbuffer. Ze bufferen regenwater waardoor pieken in de afvoer vermeden worden en zorgen voor verdamping wat opwarming vermindert. Bovendien vormen ze een biotoop voor dieren en planten in de stad.

Adaptatie
Het klimaat in de stad is te veranderen door toepassing en het juiste ontwerp van groen, water, gebouwen, stedelijke structuur en gedrag. Groen in openbare ruimte en parken, stadsbomen, groene daken en gevels verlaagt de temperatuur effectief en houdt water vast, zuivert lucht en biedt tevens een habitat voor diersoorten. Op een zonnige dag koelt een boom door evapotranspiratie met een vermogen van 20-30 kW, het vermogen van meer dan tien airco's.

Daarnaast verkoelt vegetatie ook passief, door beschaduwing van oppervlakken. Parken hebben een sterk verkoelende werking, waardoor de temperatuur tijdens een hittegolf tot wel 6 graden lager ligt in een park dan in het omliggende stedelijke gebied. Het verschil in temperatuur creëert een atmosferisch drukverschil, waardoor bij lage windsnelheden een verkoelende luchtstroom van park naar omliggend stedelijk gebied kan ontstaan.

Oppervlaktewater
Bij de inzet van water voor klimaatadaptatie is (bewegend) oppervlaktewater een goede keuze, omdat dit ook als waterbuffer en habitat fungeert. Temperatuurverschillen van zes graden direct boven het water worden gerealiseerd, maar doordat koude lucht zwaar is blijft zeker tijdens windstille hittegolven de kou boven het water hangen en is het effect op straatniveau beperkt.

Verneveling via bijvoorbeeld fonteinen heeft een effect van drie graden, waarbij de kleine waterdruppeltjes op de huid een aangename extra verkoeling kunnen verzorgen. In het middellandse zeegebied worden natte straten en natte daken ingezet voor verkoeling en beperking van stof. Japan heeft een traditie genaamd Uchimizu, waarbij straten ritueel besprenkeld worden met water voor verkoeling en goede relaties met de buren.

Voor gebouwen zijn er verschillende effectieve maatregelen: het verhogen van de albedo (weerkaatsingsvermogen: witte daken en gevels), begroeide daken en gevels, passieve ventilatie, passieve koeling, verdampingskoeling en thermische massa. Groene begroeide daken blijken een lagere temperatuur op te leveren dan witte daken. Gemiddeld is de piektemperatuur van een groen dak maar liefst 33 graden Celsius lager dan een zwart dak.

Op straatniveau wordt het effect pas merkbaar als een aanzienlijk percentage van de daken groen is. Voor de stedelijke structuur is het voorzien van ventilatie, oriëntatie op de wind en schaduw van belang. Het gedrag van stadsbewoners kan ook het klimaat beïnvloeden. Vermindering van gebruik van fijnstof- en hittebronnen hebben direct effect, denk aan een tijdelijke verlaging van de maximum snelheid op wegen. Voor kwetsbare groepen kan het uitvoeren een hitteplan directe schade als gevolg van hitte beperken.

Foto: Klimaatbuffer in Portland met informatiebord (bron: City of Portland, Oregon)

Projecten
Vanwege versnipperd eigendom en de vele betrokkenen is bij de realisatie van stedelijke klimaatbuffers een rol weggelegd voor particulieren, woningcorporaties, bedrijven, gemeenten en de waterschappen. De coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers heeft als voorbeeldproject een groene gevel gerealiseerd aan het kantoor van Vogelbescherming Nederland. Een tweede voorbeeldproject, voor de inrichting van een stedelijke openbare ruimte, is in ontwikkeling.

Portland Stormwater Management
Meer dan een derde van Portland's 4000 kilometer hoofdriolering is ouder dan 80 jaar. Omdat vervanging in de uitbreiding in het licht van klimaatverandering te kostbaar bleek, is gekozen voor groene infrastructuur om neerslagextremen uit het rioleringssysteem te houden.

Portland gebruikt groene straten en trottoirs, nieuwe parken, het afkoppelen van daken, begroeide daken, bomen en andere groene infrastructuur in om het water te managen en de waterkwaliteit te verhogen. Stedelijke waterlopen, bossen en wetlands verwerken het water zodat het rustig kan infiltreren.

De groene infrastructuur brengt natuur in de stad, en bevordert de fysieke en mentale gezondheid van bewoners, verhoogt vastgoedwaarde, bespaart energie en water, en bespaart geld op dure ondergrondse infrastructuur. Portland staat bekend als een van de groenste en duurzaamste steden ter wereld.

Foto: Vegetatiedak op de stadsbibliotheek Rotterdam (bron: Rotterdam Climate Initiative)

Rotterdam Climate Initiative
Een voorbeeld van gezamenlijke aanpak van klimaatadaptatie is het Rotterdam Climate Initiative. Hierin werken de gemeente, het havenbedrijf, de Milieudienst en bedrijven samen om Rotterdam in 2025 geheel klimaatbestendig te maken en 50% CO2-uitstoot te reduceren.

Verschillende programma's gericht op energie, water en groen resulteren in stimulatie van drijvend bouwen tot groene daken en het sluiten van CO2-kringlopen. De aanleg van groene daken wordt gesubsidieerd door de gemeente Rotterdam en de waterschappen met een bedrag van 30 euro per vierkante meter dak. Dit leidde in 2012 tot de aanleg van 100.000 vierkante meter groen dak, met een ambitie van 160.000 vierkante meter voor 2014.

Groen infodak (bron: Gemeente Rotterdam)

Ook wordt een serie verdiept gelegen waterpleinen aangelegd in dichtbebouwde delen van de stad waar waterbuffering wordt gecombineerd met speelplekken, dynamische waterbassins en groen. In droge tijden doen de pleinen dienst als speel-en sportplaats. Ook bij kleine en middelgrote buien stroomt er geen water naar het plein toe. Slechts bij grote buien wordt het schone deel van het water overgestort naar het waterplein. Als de regen voorbij is en de singels weer op niveau zijn kan het plein leegstromen richting singel.

Dakpark
Een mooi voorbeeld van een stedelijke klimaatbuffer is het Dakpark in Rotterdam. Dit publiek-private project is een voorbeeld van dubbel ruimtegebruik en combineert een hoofd waterkering, grote commerciële ruimtes, een parkeergarage en een leidingenstraat voor de stadsverwarming.

Foto: Dakpark in aanleg (bron: Gemeente Rotterdam)

Hier bovenop wordt een nieuw stadspark aangelegd van een kilometer lang, 80 meter breed en 9 meter hoog, met een ruim grond- en substraatpakket, waterpartijen, een mediterrane kas en volgroeide bomen. Na enig oponthoud door onvoorziene problemen door de staat van onderhoud van de leidingenstraat is het grootste gedeelte van het park in juli geopend en wordt het complete project naar verwachting eind dit jaar opgeleverd.

De artikelen in deze reeks belichten elk een landschapstype en de mogelijkheden voor klimaatadaptatie. Hieronder vindt u de vorige artikelen in deze reeks:
Klimaatadaptatie deel 1, gepubliceerd op 13 juni 2013
Klimaatadaptatie deel 2, rivieren: gepubliceerd op 27 juni 2013
Klimaatadaptatie deel 3, ijsselmeer: gepubliceerd op 11 juli 2013
Klimaatadaptatie deel 4, waddenzee: gepubliceerd op 9 september 2013
Klimaatadaptatie deel 5, noordzeekust: gepubliceerd op 27 september 2013

Meer informatie is te vinden op de website van klimaatbuffers.

Auteur: Joep van der Veen, architect, stedenbouwkundig ontwerper en onderzoeker bij Bokkers van der Veen Architecten & Planners.

Foto bovenaan: Portland's groene straten (foto: City of Portland, Oregon)

Gerelateerde artikelen, events & downloads

c21 c225 c244
Amsterdamse Woningcorporaties winnen uitvraag rondom circulariteit

Amsterdamse Woningcorporaties winnen uitvraag ...

13 dec om 13:00 uur
timer 1 min

De gemeente Amsterdam schreef een prijsvraag uit voor woningcorporaties, om uit te dagen voor circulaire renovatieplannen. ...

Lees verder »

c21 c225 c243 c244
Gedeputeerde Tjisse Stelpstra roept jou op

Gedeputeerde Tjisse Stelpstra roept jou op

13 dec om 08:00 uur

Gedeputeerde Tjisse Stelpstra van provincie Drenthe roept jou op om naar het Duurzaam Gebouwd Congres 2020 te ...

Lees verder »

c21 c127 c225 c243
Verduurzaam je woning alsof je een nieuwe auto koopt

Verduurzaam je woning alsof je een nieuwe auto ...

13 dec om 07:30 uur
timer 4 min

Het denken in concepten is een belangrijke ontwikkeling als het gaat om het verduurzamen van een woning. Dat stelt ...

Lees verder »

c21 c225
Terugblikvideo Gamechangers in de Bouw & Infra

Terugblikvideo Gamechangers in de Bouw & ...

13 dec om 06:30 uur

Het tweede congres ‘Gamechangers in de Bouw & Infra’ in Circl te Amsterdam zit erop. Eerder brachten ...

Lees verder »

c21 c225 c243 c244
Gedragsveranderaars en innovators op het podium van Duurzaam Gebouwd Congres 2020

Gedragsveranderaars en innovators op het podium ...

12 dec om 16:15 uur

Het Duurzaam Gebouwd Congres 2020 zet op 6 februari 2020 actuele en urgente thema’s centraal: Gedragsverandering ...

Lees verder »

c21 c225
‘Terughoudendheid circulair bouwen komt door onbekendheid’

‘Terughoudendheid circulair bouwen komt ...

12 dec om 14:00 uur
timer 8 min

De bewijslast van circulair bouwen, hebben we die als bouw- en vastgoedsector? Wij vragen het aan Duurzaam Gebouwd-expert ...

Lees verder »

c21 c225
'Duurzaamheid een nieuwe impuls geven'

'Duurzaamheid een nieuwe impuls geven'

11 dec om 13:00 uur
timer 2 min

De inschrijving voor de Nederlandse Duurzaam Bouwen Awards is begonnen. We spreken met Sjoerd Groen van abcnova ...

Lees verder »

c21 c225 c243 c268
Impuls voor industrialisatie met slimme renovatiefabriek

Impuls voor industrialisatie met slimme renovatiefabriek

11 dec om 11:00 uur
timer 5 min

Wordt industrialisatie de oplossing voor de forse vraagstukken waar bouwend Nederland voor staat? Die vraag stond ...

Lees verder »

c21 c225 c243 c244
Heb jij de oplossing om transities in Drenthe te versnellen? 

Heb jij de oplossing om transities in Drenthe ...

11 dec om 10:00 uur
timer 1 min

In dit filmpje laten we enkele sponsoren van het Duurzaam Gebouwd Congres aan het woord en horen we wat het hen ...

Lees verder »

c21 c225 c243
Koning opent Unilever-gebouw op Wageningen Campus

Koning opent Unilever-gebouw op Wageningen Campus

11 dec om 10:00 uur

Koning Willem-Alexander heeft het Unilever Foods Innovation Centre, Hive, op Wageningen Campus geopend. Ruim 500 ...

Lees verder »

c21 c225
‘Je laatste kans om het verschil te maken, schrijf in voor Duurzaam Bouwen Awards’

‘Je laatste kans om het verschil te maken, ...

11 dec om 09:00 uur

Stichting W/E adviseurs is initiatiefnemer van de Duurzaam Bouwen Awards. Vanaf de samenwerking met abcnova en ...

Lees verder »

c21 c225
Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers

Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers

11 dec om 08:00 uur
timer 5 min

De Expeditie Energieneutraal Wonen ligt op koers. Dat bleek tijdens de vierde jaarlijkse expeditiedag, waarin ...

Lees verder »

Reactie plaatsen

keyboard_arrow_up